Trump’ın Nükleer Ültimatomu Gölgesinde İran Programı: Masada Ne Var?

Ne oldu?

İran nükleer programı, kökleri 1950’lere uzanan ve ülkenin enerji bağımsızlığı ile askeri kapasite tartışmalarının merkezinde yer alan çok boyutlu bir meseledir. Geçtiğimiz günlerde ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın nükleer silah elde etmesi durumunda “akıl almaz” sonuçlarla karşılaşacağını sert bir dille ifade etti. Bu açıklama, Başkan Yardımcısı JD Vance’in “İran anlaşmasında tüm kartlar bizim elimizde” çıkışıyla aynı döneme denk geldi. Washington yönetiminin söylemleri sertleşirken, perde arkasında yürütüldüğü belirtilen diplomatik temaslar, yalnızca uranyum zenginleştirme oranlarına değil, İran’ın bölgesel nüfuzuna da odaklanan kapsamlı bir mutabakat arayışını işaret ediyor.

Neden gündemde?

Trump yönetiminin askeri seçeneği masada tutan dili ile eş zamanlı olarak kapsamlı bir anlaşma taslağının gündeme gelmesi, uluslararası kamuoyunda gerilimi tırmandırdı. İran’ın nükleer eşik ülkesi olarak kabul edilmesi ve özellikle İsrail’in olası bir İran nükleer silahına karşı önleyici saldırı tehditleri, bu konuyu bölgesel bir çatışma riskine dönüştürüyor. Türkiye açısından bakıldığında, İran’ın nükleer silah sahibi olması Ortadoğu’daki güç dengesini Ankara aleyhine bozma potansiyeli taşıdığından, diplomasi trafiğinin seyri yakından takip ediliyor. Ayrıca Washington’un yeni stratejisi, nükleer programı Körfez’deki güvenlik mimarisiyle ilişkilendirerek meseleyi enerji hatları ve deniz ticareti boyutuna taşıdı.

Bilinmesi gerekenler

İran’ın nükleer programı 1950’lerde ABD’nin desteğiyle “Barış için Atom” girişimi kapsamında başladı. 1979 İslam Devrimi ile duraklayan program, 1980 sonlarında gizli olarak yeniden canlandırıldı. 1995’te Rusya, Alman firmaların yarım bıraktığı Buşehr Nükleer Santrali’nin inşasını üstlendi. Bugün İran; Natanz ve Fordo gibi zenginleştirme tesisleri, Arak ağır su reaktörü ve çok sayıda araştırma merkeziyle geniş bir nükleer altyapıya sahip. İran programın NPT’nin IV. maddesi kapsamında meşru ve barışçıl olduğunu savunsa da ABD ve İsrail başta olmak üzere Batılı istihbaratlar, Tahran’ın eşik devlet stratejisi izlediğini öne sürüyor. Son süreçte gündeme gelen yeni anlaşma çerçevesi, İran’ın balistik füze programı ve vekil güçler yoluyla bölgedeki milis ağlarını da denetim altına almayı hedefliyor.

Sırada ne var?

Trump yönetiminin söylemleri, İran’ı nükleer silah eşiğini aşmadan durdurmayı amaçlarken Tahran’ın önündeki seçenekler giderek daralıyor. Kapsamlı bir anlaşma sağlanamazsa İsrail’in diplomatik izolasyon kampanyasını hızlandırması ve askeri seçenekleri tekrar gündeme getirmesi bekleniyor. Türkiye ise olası bir askeri tırmanıştan doğrudan etkilenmemek için diyaloğun sürmesini savunurken, İran’ın nükleer bir güce dönüşmesine karşı temkinli duruşunu koruyor. Önümüzdeki haftalarda, Tahran’ın zenginleştirme faaliyetlerine yönelik yeni IAEA raporları ve Umman arabuluculuğunda yapılması beklenen dolaylı görüşmeler, gündemin yönünü belirleyecek.