Tahmin bilimi ve çılgınlığı: Wall Street'ten hava durumuna her alanda yeni dönem

Ne oldu?

Tahmin, gündelik dilde bilinmeyen bir şey hakkında rastgele veya belirsiz bilgi kullanarak bir sonuca varmaktır. Elde var olan veriye dayanarak bir çıkarım yapılır ve bu çıkarıma dayanarak geleceğe dönük bir öngörüde bulunulur. Türkiye gündeminde şu an finans, teknoloji, spor ve hava durumu gibi birbirinden çok farklı alanlarda yapılan tahminler, hem bireylerin günlük hayatını hem de büyük yatırım kararlarını şekillendiriyor. Dev bankaların altın fiyatları için tarih vererek yaptığı “dudak uçuklatan” açıklamalardan, meteoroloji uzmanlarının hafta sonu için yaptığı sağanak yağış uyarılarına kadar her başlıkta tahmin kavramı ön plana çıkmış durumda. Wikipedia’da da belirtildiği üzere tahmin edilen şey bir nicelik ise buna kestirim, geleceğe ait bir öngörü ise yordama deniyor; ancak bu öngörüler doğaüstü duyumlara dayanıyorsa kehanet sınıfına giriyor. Şu anda sosyal medyada ve haber kanallarında dönen tartışmaların merkezinde, bu öngörülerin hangi bilimsel temellere dayandığı ve ne kadar güvenilir olduğu yer alıyor.

Neden gündemde?

Tahmin konusu, özellikle ekonomik belirsizliklerin arttığı dönemlerde halkın ve yatırımcıların pusulası haline gelir. Bugün gündemde olmasının birkaç kritik sebebi var. İlk olarak, Vietnam.vn kaynaklı bir analize göre ABD-Avustralya maçı için yapılan tahminler, grubun kaderini belirleyecek nitelikte. Spor dünyası, istatistiksel modellere dayanan bu öngörüleri konuşuyor. İkinci ve belki de en çok ses getiren gelişme, Sözcü Gazetesi’nin manşetine taşıdığı dev banka tahmini. Küresel bir finans kuruluşunun, jeopolitik riskleri ve merkez bankası politikalarını gerekçe göstererek altın fiyatları için yaptığı yüksek seviyeli öngörü, İslam Memiş gibi yerel uzmanların yorumlarıyla birleşerek piyasalarda hem heyecan hem de endişe yarattı. Üçüncü olarak, Oyungezer Online’ın paylaştığı bir rapora göre GTA VI’nın çıkış gününde 45 milyon adet satabileceği tahmin ediliyor. Bu rakam, teknoloji ve eğlence sektörünün ne kadar büyük bir ekonomik güce dönüştüğünü gösteriyor. Son olarak, İHA ve Hürriyet’teki son dakika uyarılarına göre Meteoroloji uzmanları, İstanbul, İzmir, Bursa başta olmak üzere yurt genelinde üç gün sürecek sağanak yağış için tahminlerini güncelledi. Felsefede spekülasyon olarak adlandırılan bu fikir yürütme süreci, şu an milyonlarca insanın şemsiye alıp almama kararını etkiliyor.

Bilinmesi gerekenler

Tahmin terimi sadece günlük bir kelime değil, aynı zamanda spesifik anlamları olan bilimsel bir çerçevedir. Bir hastalığın seyri hakkında yapılıyorsa prognoz, matematiksel bir teorem ise konjektür, bilimsel bir olguysa hipotez olarak adlandırılır. Şu an gündemdeki ekonomik tahminler, teknik olarak birer kestirimdir. Örneğin, Uzmanpara’nın aktardığı nisan ayı enflasyon beklentisi anketlerinde ekonomistlerin verdiği yüzdelik rakamlar, matematiksel modellere dayanan kestirimlerdir. Ancak burada kritik olan nokta, tahminin kalitesini belirleyen “eksik bilgi” durumudur. Özellikle KKTC Meteoroloji Dairesi gibi resmi kurumların yaptığı hava tahminleri, anlık rüzgar hamleleri ve nem oranları gibi değişkenleri içerirken; spor müsabakalarındaki tahminler tamamen geçmiş performans verisine ve olasılık hesaplarına dayanır. Halk arasında sıkça karıştırılan bir diğer nokta ise beklenti ile tahmin arasındaki farktır. Olasılığı en yüksek görülen senaryo beklentiyi oluştururken, tahmin daha geniş bir çıkarım sürecini kapsar. Söylentilere veya duyumlara dayalı olarak yapılan yorumlar ise çoğu zaman bilimsel tahmin sınırından çıkarak kehanet veya durugörü kavramlarına yaklaşır ki bu, borsa ve kripto para piyasalarında yatırımcıların en büyük risklerinden biridir.

Sırada ne var?

Finans piyasalarında gözler, dev bankaların altın için verdiği tarihlerin yaklaşmasına çevrilmiş durumda. Enflasyon verilerindeki sapmalar, bu tahminlerin revize edilmesine veya tamamen boşa çıkmasına neden olabilir. Meteoroloji cephesinde ise İstanbul başta olmak üzere büyük şehirlerde yaşayanlar, 3 günlük periyotlarla güncellenen tahminleri anlık olarak takip etmeye devam edecek. Spor alanında, yapılan analitik tahminlerin saha sonuçlarıyla ne kadar örtüştüğü, veri biliminin spor endüstrisindeki ağırlığını artıracak. Teknoloji cephesinde ise GTA VI gibi dev bütçeli oyunların satış tahminleri, eğlence sektörünün küresel ekonomideki payını yeniden tanımlayabilir. Uzmanlar, tahminlerin doğruluk payının ancak zaman geçtikçe ve veri setleri netleştikçe anlaşılabileceğini, bu yüzden özellikle finansal kararlar öncesinde “çıkarım” ile “temenni” arasındaki çizginin net bir şekilde ayrılması gerektiğini vurguluyor. Önümüzdeki günler, yapılan bu öngörülerin büyük bir test alanı olacak.