ABD-İran müzakereleri iptal: Viyana süreci yeniden krize girdi, gözler Tahran'da

Ne oldu?

ABD-İran müzakereleri iptal haberi, küresel diplomasi trafiğini sarsan bir gelişme olarak kayıtlara geçti. İsviçre'nin ev sahipliğinde yürütülmesi beklenen ve ABD tarafından Başkan Yardımcısı JD Vance düzeyinde katılım planlanan kritik nükleer görüşmeler, tarafların mutabakat sağlayamaması üzerine durduruldu. İptal haberini resmi olarak duyuran İsviçre makamları, sürecin hangi şartlar altında yeniden canlanabileceğine dair net bir takvim vermedi. Euronews'in aktardığına göre, JD Vance'in İsviçre ziyareti de bu gelişme üzerine iptal edildi. Görüşmelerin daha önce Umman’ın başkenti Maskat’ta yapılması gündemdeyken, lojistik mutabakatın ardından rotanın Avrupa’ya çevrildiği ancak son anda masanın dağıldığı öğrenildi.

Neden gündemde?

Bu iptal, diplomasiden umudunu kesmeyen çevreler için ciddi bir kırılma anına işaret ediyor. İran ve ABD arasındaki nükleer gerilim, son aylarda İsrail’in İran’daki nükleer altyapıya dönük tehditleri ve bölgesel vekâlet savaşlarıyla iyice tırmanmıştı. Cumhuriyet’te yer alan haberde, sürecin tıkanmasının ana sebebinin güven bunalımı olduğu belirtiliyor. İran tarafı, Avrupa paydaşlarına ve Washington’a karşı “samimiyet testi” olarak tanımladığı beklentilerini karşılıksız bıraktığını öne sürüyor. Bloomberg HT’nin aktardığı kulis bilgilerine göre İran; müzakerelerin durdurulmasını, İsrail saldırılarının yarattığı güvenlik krizine ve ABD’nin bu saldırılara karşı net bir tavır almamasına bağlıyor. Diken’in haberleştirdiği gibi, aslında Haziran ayı ortasında Maskat’ta yapılacak toplantı da İran’ın son dakika çekilmesiyle akamete uğramıştı. Bu kronikleşen erteleme ve iptaller, İran’da müzakere talimatının sık sık revize edildiğine dair son dönemde çıkan haberleri doğruluyor.

Bilinmesi gerekenler

Uluslararası gözlemciler, İran’ın müzakere masasından kalkmasını tamamen bir reddetme olarak okumuyor. Bilakis Tahran, sahadaki askeri gerilimi düşürmeden diplomasi yürütmenin mümkün olmadığı mesajını veriyor. İsviçre görüşmelerinin iptaline neden olan ana teknik pürüzlerden biri, İran’ın uranyum zenginleştirme seviyelerinde geri adım atmak için ABD ve Avrupa'dan somut yaptırım gevşetme garantisi istemesiydi. Öte yandan Beyaz Saray, askeri seçeneklerin masada kaldığını vurgularken, diplomatik kanalın tıkanması durumunda bölgede askeri yığınağın artabileceği uyarısında bulunuyor. İstanbul Ticaret Gazetesi’nin duyurduğu Beyaz Saray açıklamasında, “İran rejiminin oyalama taktiklerine müsamaha gösterilmeyeceği” mesajı verildi. Nükleer anlaşmanın eski ortakları olan Avrupa ülkeleri ise şimdilik arabulucu rolünü korumaya çalışıyor ancak İran’ın onlara yönelttiği “tarafsızlık” eleştirisi işleri güçleştiriyor.

Sırada ne var?

Kısa vadede tarafların resmi heyetler aracılığıyla bir araya gelmesi zor görünüyor. Diplomatik kaynaklar, İran’ın yeni stratejisinin doğrudan ABD yerine arabulucular üzerinden gayri resmi temaslarla zemini yoklamak olduğunu belirtiyor. İsrail’in saldırı pozisyonunda bir değişiklik olmadığı takdirde İran’ın masaya dönme ihtimali düşük. Buna karşılık Avrupa başkentleri, nükleer krizi Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne taşımak yerine önce bölgesel aktörlerle (özellikle Umman ve Katar) “mekik diplomasisini” deneyecek. Uzmanlar, önümüzdeki birkaç haftanın kritik olduğunu; eğer sınırlı bir ateşkes iklimi yakalanabilirse İsviçre ya da Umman’da yeni bir randevu alınabileceğini ancak bunun şimdilik iyimser bir beklenti olduğunu vurguluyor.