ABD-İran anlaşması yürürlükte: Hürmüz'de nefes alma vakti mi?

Ne oldu?

ABD-İran anlaşması, Washington ile Tahran arasında aylardır devam eden ve küresel enerji piyasalarını diken üstünde tutan müzakerelerin vardığı nihai noktayı tanımlıyor. Bloomberg'ün haberine göre taraflar, özellikle Hürmüz Boğazı'ndaki geçiş serbestisini garanti altına alan ve bölgedeki askeri hareketliliği sınırlandıran bir mutabakat zaptına imza attı. Anlaşmanın içeriğinde, İran'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen ticari gemilerden geçiş ücreti almaması ve boğazı kısıtlamasız olarak uluslararası deniz trafiğine açması yer alıyor. ABD Başkan Yardımcısı Vance'in yaptığı açıklamada, yakın zamanda resmi bir imza töreni düzenleneceği belirtilirken, eski Başkan Trump'ın ise kalıcı barış için Türkiye'nin de aralarında bulunduğu altı bölge ülkesinin İsrail ile İbrahim Anlaşmaları'nı imzalamasını şart koştuğu basına yansıdı.

Neden gündemde?

Dünya enerji ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsızlık, son dönemde petrol fiyatlarında sert dalgalanmalara neden oluyordu. Bölgede yaşanan jeopolitik gerilim, sadece enerji piyasalarını değil, aynı zamanda küresel enflasyonla mücadele eden merkez bankalarının işini de zorlaştırıyordu. Anlaşmanın gündeme bomba gibi düşmesinin bir diğer sebebi ise İsrail cephesi. Hürriyet'in haberine göre İsrail, anlaşmaya dair kararını çoktan verdi ve bunu sahada göstermekten çekinmiyor. Nitekim müzakerelerin sonuçlanmasının beklendiği saatlerde İsrail ordusunun Lübnan'a yönelik bir operasyon düzenlemesi, Tel Aviv yönetiminin bu normalleşme sürecine mesafeli yaklaştığının en net sinyali olarak okundu. DW ve BBC gibi uluslararası mecralar ise anlaşmayı, 'ne için savaşıldığı' sorusunu gündeme getiren bir dönüm noktası olarak nitelendiriyor.

Bilinmesi gerekenler

Bu anlaşmanın mutfak kısmında 60 günlük bir geçiş süreci olduğu belirtiliyor. Mutabakat zaptına göre taraflar öncelikle Hürmüz Boğazı'ndaki askeri varlıklarını karşılıklı olarak azaltacak ve ateşkesi kalıcı hale getirmek için masada kalmaya devam edecek. Savunma sanayii odaklı yayın yapan Defence Turk ise anlaşmanın askeri boyutuna dikkat çekerek, İran'ın savaş gemilerini belirli limanlara çekmesi karşılığında ABD'nin de bölgedeki uçak gemisi görev gücünü hafifleteceğini yazdı. Ancak tablo tamamen toz pembe değil. 1 Haziran itibarıyla gelen raporlar, anlaşmanın sürdürülebilirliği konusunda ciddi belirsizlikler olduğunu ortaya koyuyor. İsrail'in bölgedeki aktif saldırı pozisyonu ve İran'ın nükleer programına dair çözülmemiş meseleler, sahadaki ateşkesin kağıt üzerinde kalma riskini artırıyor. Ayrıca eski ABD başkanının Türkiye ve diğer bölge ülkelerini kapsayan geniş çaplı barış şartı, sürecin ne kadar karmaşık bir diplomasi trafiğine dönüşebileceğini gösteriyor.

Sırada ne var?

Gözler şimdi Vance'in duyurduğu resmi imza töreninde olacak. Eğer taraflar taahhütlerini yerine getirirse, petrol piyasalarında kısa vadeli bir rahatlama yaşanması bekleniyor. Ancak asıl test, İsrail'in anlaşmayı iç siyasetine nasıl yansıtacağı ve İran'ın Hürmüz'deki taahhütlerini ne kadar süreyle koruyacağı olacak. Bölge uzmanlarına göre, İsrail'in Lübnan üzerinden yürüttüğü askeri baskı dinmeden, bu anlaşmanın uzun ömürlü olması zor. Diplomatik kaynaklar, Türkiye dahil bölge ülkelerinin devreye girmesiyle ikinci aşama görüşmelerin başlayabileceğini, bu görüşmelerde İran-İsrail normalleşmesinin masaya yatırılabileceğini konuşuyor.